Historia posesji Marszałkowska 21/25
Dzieje terenu, na którym stoi nasz budynek, stanowią fascynujący zapis blisko dwóch stuleci rozwoju Warszawy. Losy poszczególnych parcel odzwierciedlają przemiany cywilizacyjne, dramatyczne wydarzenia wojenne oraz powojenną wizję odbudowy stolicy.
Era przemysłowa i luksusowe kamienice
W XIX wieku południowy odcinek ulicy Marszałkowskiej łączył wielkomiejskie funkcje reprezentacyjne z dynamicznie rozwijającym się przemysłem. Pod dawnym numerem 23 znajdowała się główna siedziba i fabryka Warszawskiego Towarzystwa Akcyjnego „Motor”. Firma ta specjalizowała się w nowatorskiej jak na owe czasy produkcji wysokiej jakości wód mineralnych oraz leków. Sąsiednie działki były z kolei miejscem prestiżowych inwestycji. Pod numerem 21, w latach 1909–1913, wzniesiono monumentalną kamienicę czynszową według projektu wybitnego duetu architektów – Henryka Stifelmana i Stanisława Weissa. Budynek ten, wraz z bliźniaczą strukturą pod numerem 19, tworzył niezwykle efektowną bramę urbanistyczną u wlotu ulicy Oleandrów. Pierzeję domykała klasyczna zabudowa pod numerem 25, współtworząc zwarty ciąg usługowo-handlowy.
Czas wojny, heroizm powstańców i Warszawscy Robinsonowie
Świetność przedwojennej zabudowy została brutalnie przerwana przez II wojnę światową. Budynki uległy bezpowrotnemu zniszczeniu w czasie Powstania Warszawskiego oraz systematycznego palenia miasta. W rejonie Marszałkowskiej 21/25 toczyły się zacięte walki prowadzone przez legendarny Batalion „Ruczaj”, wchodzący w skład Zgrupowania „Golski”. Solidne mury tutejszych kamienic służyły powstańcom jako naturalne bastiony obronne w południowym ryglowaniu Śródmieścia.
To właśnie w ruinach zniszczonej kamienicy przy Marszałkowskiej 21 rozegrała się jedna z niezwykłych historii przetrwania. Od 3 sierpnia aż do połowy listopada 1944 roku ukrywało się tu czterech cywilów, tzw. Warszawskich Robinsonów: Antoni (Dudek) Czarkowski, Jan Łatwiński, Zdzisław Michalik i Władysław Tymiński. Mężczyźni ci cudem uniknęli śmierci podczas masowych egzekucji ludności cywilnej przed pobliską apteką Anca. O ich losach przypomina dziś pamiątkowa tablica umieszczona na elewacji.
Architektura MDM i symboliczne zwycięstwo
W miejscu zburzonych budynków, na przełomie lat 40. i 50. XX wieku, wyrósł monumentalny kompleks Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej (MDM). Projekt ten powierzono czołowemu zespołowi pod kierownictwem Stanisława Jankowskiego, Jana Knothego, Józefa Sigalina i Zygmunta Stępińskiego. Ciekawym detalem wykończeniowym jest zastosowany w podcieniach masywny, szary i czerwony granit. Surowiec ten nie pochodził z polskich kamieniołomów, lecz ze zgromadzonych zasobów nazistowskich Niemiec, stanowiąc wyraziste symboliczne zwycięstwo – materiał przygotowany do budowy pomników III Rzeszy posłużył ostatecznie do odbudowy zniszczonej polskiej stolicy.
Legenda restauracji „Cristal Budapest”
Przez wiele dziesięcioleci partery naszego gmachu tętniły wyjątkowym życiem towarzyskim i kulinarnym. Mieściła się tu powszechnie znana dancingownia i luksusowy lokal serwujący kuchnię węgierską – restauracja „Cristal Budapest”. Był to jeden z najistotniejszych punktów na dawnym warszawskim szlaku nocnych lokali, zaczynającym się przy Placu Unii Lubelskiej. To właśnie tu regularnie balował zespół pobliskiego teatru „Syrena”, a miejsce to uchodziło za ulubioną restaurację wybitnego publicysty Stefana Kisielewskiego.
W menu królowały smaki Węgier: zupa gulaszowa, doskonały rosół z kluseczkami z wątróbką, placki ziemniaczane z gulaszem, płonące naleśniki z czekoladą oraz tradycyjny tort węgierski, do których serwowano oryginalny, rozlewany na Węgrzech Bikaver oraz tokaje. Z czasem lokal zyskał status kultowego miejsca „w stylu retro”, gdzie niezmienny od lat personel, serwujący znakomitego tatara i śledzika w oleju na stołach pokrytych białymi obrusami z czerwonymi serwetkami, tworzył niepodrabialny, sentymentalny klimat dawnej epoki. Odbywały się tu huczne imprezy maturalne, eleganckie wesela i długie Polaków rozmowy. Restauracja ostatecznie zamknęła swoje podwoje w 2005 roku.
Dziedzictwo i współczesność
Jakość założeń urbanistycznych MDM-u zyskała duże uznanie w oczach współczesnych badaczy i konserwatorów sztuki – 27 kwietnia 2015 roku cały kompleks architektoniczny został formalnie wpisany do państwowego rejestru zabytków.
Obecnie w dawnych lokalach kultowej restauracji funkcjonuje główne warszawskie Centrum Edukacyjne Instytutu Pamięci Narodowej im. Janusza Kurtyki, znane mieszkańcom jako „Przystanek Historia”. Placówka ta tchnęła nowe życie w monumentalne mury budynku, stając się otwartą przestrzenią badawczą, w której poprzez wystawy, seminaria i debaty dba się o historyczną edukację społeczeństwa.